Μήπως ήρθε το τέλος της «flute»;
Η συζήτηση για το ιδανικό ποτήρι της σαμπάνιας έχει μακρά ιστορία. Σήμερα, όμως, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι ποιο ποτήρι είναι πιο «σωστό» ως σύμβολο της σαμπάνιας, αλλά ποιο επιτρέπει στο κρασί αυτό (και σε άλλα αφρώδη) να εκφραστεί καλύτερα. Φαίνεται, λοιπόν, πως οδεύουμε προς ποτήρια σχήματος τουλίπας ή, απλώς, προς ένα καλό ποτήρι λευκού κρασιού.
Όλα ξεκίνησαν με την περίφημη «coupe», το ρηχό και φαρδύ ποτήρι που σήμερα βλέπουμε κυρίως σε παλιές ταινίες ή σε πύργους ποτηριών σε ζογκλερικές επιδείξεις. Ο θρύλος ήθελε το σχήμα του να έχει σχεδιαστεί πάνω στο στήθος της Μαρίας Αντουανέτας ή της Μαντάμ ντε Πομπαντούρ. Στην πραγματικότητα, παρόμοιο σχήμα υπήρχε πολύ νωρίτερα, στην Αγγλία του 17ου αιώνα. Η coupe παρέμεινε δημοφιλής για αιώνες. Το μεγάλο, ανοιχτό της στόμιο, όμως, προσφέρει μεγάλη επιφάνεια έκθεσης και ευνοεί την ταχύτερη απώλεια διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) και αρωματικών ενώσεων της σαμπάνιας (επόμενη φωτογραφία).

Ακολούθησε το ποτήρι flute, στενό και ψηλό, που κυριάρχησε ιδιαίτερα από το τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα. Η δημοτικότητά του συνδέθηκε τόσο με την πρακτικότητα όσο και με την εικόνα της γιορτής και των εκδηλώσεων: το κρασί χύνεται δύσκολα, το ποτήρι καταλαμβάνει λιγότερο χώρο σε δίσκους σερβιρίσματος δεξιώσεων ή πάγκους και, κυρίως, κάνει τις φυσαλίδες εντυπωσιακά ορατές.
Όταν η ιστορία σταματά και αρχίζει η ουσία
Ένα πρόσφατο βίντεο στο LinkedIn του ειδικού στον οινοτουρισμό Τζόναθαν Στόντον, που έγινε viral και σημείωσε πλήθος αντιδράσεων, επαναφέρει τη συζήτηση, υποστηρίζοντας σχεδόν αφοριστικά την εγκατάλειψη της flute υπέρ ποτηριών με περισσότερο χώρο για το αφρώδες κρασί και τα αρώματά του, αναφέροντας: «Δεν πρέπει ποτέ να πίνετε σαμπάνια σε ποτήρι flute».
Ο Στόντον, μάλιστα, αποδίδει μια ακόμη πιο εντυπωσιακή διατύπωση, «σε ένα flute χάνεις το 90% της σαμπάνιας», στην (Αλιζέ Φρανκέ) Alizé Franquet, οινοχόο του εξαιρετικού Sacré Bistro στο Épernay της γαλλικής Καμπανίας, το οποίο δεν χρησιμοποιεί καθόλου ποτήρια flute, αλλά οκτώ διαφορετικά στυλ ποτηριών ανάλογα με την cuvée κάθε σαμπάνιας. Ακόμα κι αν πρόκειται μόνο για τη γνώμη μιας ειδικού, χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση, ως άποψη είναι ασφαλώς εντυπωσιακή.
Ίσως, πάλι, η συζήτηση για το ποτήρι κινδυνεύει να μετατραπεί από χρήσιμη γνώση σε ακόμη έναν οινικό κανόνα, από τους πολλούς που ενοχλούν τη Gen Z ή τους νεόκοπους του κρασιού. Το ποτήρι flute (επόμενη φωτογραφία) εξακολουθεί να έχει απολύτως πρακτικό ρόλο: είναι ασφαλές όταν οι καλεσμένοι κινούνται, π.χ. σε δεξιώσεις, και ιδιαίτερα αποτελεσματικό, καθώς η οπτική παρουσία των φυσαλίδων αποτελεί μέρος της εμπειρίας. Ακόμη και ο Ζεράρ Λιζέ-Μπελέρ (Gérard Liger-Belair), ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές της φυσικής των φυσαλίδων στα αφρώδη κρασιά, αναγνωρίζει ότι είναι ένα πρακτικό ποτήρι για την περίπτωση εξυπηρέτησης πολλών ανθρώπων.

Η επιστήμη πίσω από το σχήμα
Ο Γάλλος επιστήμονας, φυσικός στο Πανεπιστήμιο της Ρενς (επίσης στη Γαλλική Καμπανία), έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της έρευνάς του στις φυσαλίδες και στην απελευθέρωση του CO₂ και των αρωματικών ενώσεων των αφρωδών οίνων. Η έρευνα αυτή έχει δείξει ότι η γεωμετρία του ποτηριού επηρεάζει την κίνηση του υγρού, τη συμπεριφορά των φυσαλίδων, αλλά και την απελευθέρωση πτητικών ενώσεων.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα βασικά προβλήματα του στενού flute. Η μικρή διάμετρος του ποτηριού ευνοεί την έντονη παρουσία του CO₂ στην περιοχή ακριβώς κάτω από τη μύτη, όταν αυτή βρεθεί κοντά στο ποτήρι για την αναγνώριση και την απόλαυση των αρωμάτων του κρασιού. Ο Λιζέ-Μπελέρ έχει χαρακτηρίσει το στενό flute «αφελή» επιλογή, επισημαίνοντας ότι η μεγάλη ποσότητα φυσαλίδων που φτάνει στη μύτη μπορεί να καλύψει την αντίληψη των αρωμάτων.
Αντίθετα, ένα ποτήρι με φαρδύτερο σώμα και στενότερο στόμιο προσφέρει περισσότερο χώρο στο κρασί και, ταυτόχρονα, συγκεντρώνει αρκετά ανεμπόδιστα τα αρώματα προς τη μύτη. Εντάσσει, δηλαδή, καλύτερα τον αφρισμό στη συνολική αισθητηριακή εμπειρία.
Γι’ αυτό η σύγχρονη τάση μετακινείται προς το ποτήρι ειδικού σχήματος τουλίπας (αρχική φωτογραφία, δεξιά) ή, σε αρκετές περιπτώσεις, προς ένα καλό ποτήρι λευκού κρασιού. Πιο συγκεκριμένα, η ίδια η Comité Champagne (Διεπαγγελματική Οργάνωση Οίνων Καμπανίας) προτείνει ένα αρκετά ψηλό ποτήρι, με σχήμα τουλίπας, αλλά με φαρδύτερο το κάτω μέρος του σώματός του, ώστε να υπάρχει χώρος για την εξέλιξη των φυσαλίδων, και στενότερο προς τα πάνω, ώστε να συγκεντρώνονται τα αρώματα.
Τι λένε κορυφαίοι επαγγελματίες
Η στροφή αυτή δεν είναι απλώς μια επιστημονική τοποθέτηση. Έχει υιοθετηθεί πια σταδιακά από σημαντικούς ειδικούς του κρασιού.
Η διάσημη συγγραφέας και οινοκριτικός Τζάνσις Ρόμπινσον (Jancis Robinson) MW, για παράδειγμα, έχει παρατηρήσει ότι κορυφαίοι παραγωγοί σαμπάνιας επιθυμούν όλο και περισσότερο τα κρασιά τους να σερβίρονται σε ένα καλό ποτήρι λευκού κρασιού, αντί να περιορίζονται σε κάποιο είδος flute. Η ίδια έχει συνδέσει τη θέση αυτή με την ανάγκη να αντιμετωπίζεται η σαμπάνια πρωτίστως ως κρασί και όχι ως αφρώδες ποτό.
Στην ίδια κατεύθυνση είχε κινηθεί και ο Ζεράρ Μπασέ (Gérard Basset), MS & MW, ο οποίος συνεργάστηκε με τη γαλλική εταιρεία κατασκευής ποτηριών κρασιού Lehmann, με έδρα τη Ρενς, για την ανάπτυξη σειρών ποτηριών με στόχο την καλύτερη έκφραση των αρωμάτων και της πολυπλοκότητας των κρασιών.
Από την άλλη μεριά, ο ίδιος ο Μαξιμίλιαν Ρίντελ (Maximilian Riedel), CEO της αυστριακής κρυσταλλοποιίας Riedel και 11η γενιά της κορυφαίας αυτής οικογένειας κατασκευαστών ποτηριών και αξεσουάρ κρασιού, ήδη το 2015 είχε δηλώσει στο περιοδικό Decanter: «Στόχος μου είναι, όταν έρθει η μέρα που θα φύγω από τη ζωή, το flute να έχει πλέον καταστεί παρωχημένο» (γεννημένος το 1977, δεν αποκλείεται να προλάβει). Υποστήριξε δε ότι το flute παρουσιάζει τη σαμπάνια μονοδιάστατα και περιορίζει την αντίληψη του πλήρους αρωματικού και γευστικού της φάσματος.
Η άποψη των παραγωγών
Η μετατόπιση, πάντως, δεν προέρχεται μόνο από οινοχόους, άλλους ειδικούς στο κρασί και επιστήμονες. Οι ίδιοι οι οίκοι της Καμπανίας έχουν εδώ και χρόνια πειραματιστεί με διαφορετικά σχήματα ποτηριών και απομακρύνονται κι αυτοί από την flute.
Το προαναφερόμενο περιοδικό έχει καταγράψει εδώ και χρόνια τη στροφή κορυφαίων παραγωγών προς ποτήρια με μεγαλύτερο και φαρδύτερο σώμα. Ο οίκος σαμπάνιας Ruinart, για παράδειγμα, συνιστά σήμερα ποτήρι σε σχήμα τουλίπας με αρκετά ανοιχτό στόμιο, ώστε να εκφράζεται η αρωματική πολυπλοκότητα της σαμπάνιας του, ενώ αποδέχεται και ένα καλό ποτήρι λευκού κρασιού.
Το ίδιο και ο οίκος Louis Roederer: προτείνει λεπτό ποτήρι σχήματος τουλίπας, όχι υπερβολικά φαρδύ, ώστε να διατηρούνται τόσο οι φυσαλίδες όσο και τα αρώματα.
Ακόμη πιο ξεκάθαρη είναι η σύγχρονη θέση του οίκου Laurent-Perrier: το ποτήρι σε σχήμα τουλίπας θεωρείται το καλύτερο για γενική χρήση, αυτό του λευκού κρασιού προτείνεται για vintage σαμπάνιες και ιδιαίτερα σύνθετες cuvées, ενώ το flute παραμένει μια κλασική επιλογή για όρθιες δεξιώσεις.
Η μέθοδος της Καμπανίας πέρα από τη Γαλλία
Σίγουρα, η συζήτηση δεν αφορά μόνο τη σαμπάνια. Έχει ιδιαίτερη σημασία για αφρώδεις οίνους που παράγονται με την παραδοσιακή μέθοδο της περιοχής αυτής, δηλαδή με δεύτερη ζύμωση στη φιάλη.
Ο λόγος είναι πως η παραμονή του κρασιού στις οινολάσπες, βασικό στοιχείο της εν λόγω μεθόδου, μέσω της αυτόλυσης των ζυμών που επιτυγχάνεται, προσδίδει νέες αρωματικές και γευστικές διαστάσεις. Με την πάροδο του χρόνου μπορούν να εμφανιστούν χαρακτηριστικά που συνδέονται με ζύμη, μπριός, μπισκότο και ξηρούς καρπούς. Όσο πιο σύνθετο και εξελιγμένο είναι το κρασί, τόσο περισσότερο νόημα έχει ένα ποτήρι που επιτρέπει σε όλη αυτή την πολυπλοκότητα να εκφραστεί.
Η Cava, το ισπανικό κρασί που είναι ανάλογο της σαμπάνιας, ιδιαίτερα στις εκδοχές μακράς παλαίωσης, όπως και η ιταλική Franciacorta, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Το ίδιο, φυσικά, ισχύει και για ελληνικούς αφρώδεις οίνους που παράγονται με αυτόν τον τρόπο, π.χ. στο Αμύνταιο, στη Μαντινεία και αλλού.
Η «δημοκρατία» του ποτηριού
Παρά τη μετατόπιση των επαγγελματιών, η υπόθεση έχει και μια άλλη πλευρά. Το ποτήρι flute έχει συνδεθεί τόσο στενά με τη γιορτή, την πολυτέλεια και τον ρομαντισμό, ώστε αποτελεί πλέον μέρος της ίδιας της πολιτισμικής εικόνας της σαμπάνιας και ανάλογων αφρωδών οίνων. Επιπλέον, έχει πρακτικά πλεονεκτήματα: μεταφέρεται εύκολα, περιορίζει τις πιθανότητες να χυθεί το κρασί και διατηρεί για περισσότερο χρόνο την ορατή παρουσία του αφρισμού. Από την άλλη, βλέποντας τα πράγματα πιο απλά, είδαμε και πάθαμε να ξεπεράσουμε την coupe· άντε να πείσεις τώρα πως η flute δεν κάνει.
Πάντως, η ουσία της «αντιπαράθεσης», εάν υφίσταται, έγκειται στο ότι πολλοί θεωρούν ζητήματα όπως αυτό πολύπλοκα και σχολαστικά και πιστεύουν πως το κρασί δεν πρέπει να συνδυάζεται με πλήθος γνώσεων, τύπους και κανόνες, αλλά με πιο ανάλαφρη απόλαυση. Αν κάποιος θέλει τη σαμπάνια του σε ποτήρι flute, επειδή του αρέσει η εικόνα, η αίσθηση των φυσαλίδων ή απλώς επειδή έτσι έχει μάθει, δεν υπάρχει κάποιος οινικός «νόμος» που να τον εμποδίζει.
Αυτό είναι απολύτως σεβαστό. Είναι όμως αλήθεια πως η γνώση είναι δύναμη και, όταν η δύναμη αυτή αυξάνει την απόλαυση, γιατί να μην υφίσταται; Σε κάθε περίπτωση, όλες οι απόψεις είναι δεκτές, γι’ αυτό και η ίδια η Comité Champagne αναγνωρίζει ότι, παρότι το ποτήρι σε σχήμα τουλίπας είναι η ιδανική επιλογή, κάποιος μπορεί να επιλέξει μια flute για την αισθητική της.
Το σύγχρονο και κοινώς αποδεκτό ως «σωστό»
Ωστόσο, η σημερινή αυστηρά οινική τάση οδηγεί σαφώς στο ποτήρι σε σχήμα τουλίπας. Έχει φαρδύτερο σώμα από το flute, αλλά στενεύει προς το στόμιο, συνδυάζοντας χώρο για την ανάπτυξη των αρωμάτων με καλή διατήρηση και παρουσίαση του αφρισμού.
|
Τύπος ποτηριού |
Πλεονεκτήματα |
Μειονεκτήματα |
Ιδανικό για: |
|
Flute |
Στενό και ψηλό, για καλή διατήρηση και εντυπωσιακή παρουσίαση του αφρισμού, πρακτικό στο σερβίρισμα |
Περιορισμένη αρωματική έκφραση, ενώ η έντονη παρουσία του CO₂ μπορεί να καλύψει τη μύτη |
Όρθιες εκδηλώσεις, δεξιώσεις, νεαρά και απλά αφρώδη |
|
Coupe |
Ρηχό και φαρδύ, ιδανικό για ζογκλερικούς πύργους ποτηριών και κοκτέιλ |
Ταχύτερη απώλεια CO₂ και αρωμάτων |
Ρετρό αισθητική, κοκτέιλ |
|
Τουλίπας |
Φαρδύτερο σώμα και στενότερο στόμιο, για ισορροπία ανάμεσα στον αφρισμό και την αρωματική έκφραση |
— |
Σαμπάνιες, vintage cuvées, άλλα σύνθετα αφρώδη |
|
Λευκού κρασιού |
Μεγάλη αρωματική έκφραση και περισσότερος χώρος για την πολυπλοκότητα |
Λιγότερο έντονη οπτική παρουσία του αφρισμού |
Vintage και ιδιαίτερα σύνθετες σαμπάνιες, Cava, Franciacorta και premium αφρώδη |
Το συμπέρασμα, λοιπόν, αν και συμβιβαστικό, δεν είναι παρά ξεκάθαρο: για μια βασική, δροσιστική σαμπάνια ή ένα αντίστοιχο αφρώδες που καταναλώνεται σε μια εορταστική συνάθροιση ή ένα όρθιο πάρτι, το flute παραμένει αποδεκτό και λειτουργικό, αν και όχι η πλέον οινοκεντρική επιλογή.
Για μια πιο απαιτητική σαμπάνια, μια καλή Cava, μια Franciacorta ή ένα premium αφρώδες, όπως πολλά ελληνικά, το ειδικό ποτήρι σε σχήμα τουλίπας ή ένα ενδεδειγμένο ποτήρι λευκού κρασιού έχει περισσότερες πιθανότητες να αποκαλύψει όσα το κρασί μπορεί να προσφέρει και προτιμάται. Οι ίδιοι οι μεγάλοι οίκοι της Καμπανίας, αλλά και οι ειδικοί του κρασιού, το υποστηρίζουν ξεκάθαρα.
Δεν είναι θέμα οινικού σνομπισμού ούτε υποχρέωση συμμόρφωσης σε έναν νέο κανόνα. Είναι απλώς θέμα αντιστοίχισης του ποτηριού με τον στόχο: θέλουμε περισσότερο θέαμα από τις φυσαλίδες ή περισσότερη έκφραση από το κρασί; Γιατί η σαμπάνια και όλα τα σημαντικά αφρώδη κρασιά δεν είναι παρά κρασιά και, ως κρασιά, πρέπει να τους συμπεριφερόμαστε!


