Μούχταρο: Η ελληνική ποικιλία που αξίζει να γνωρίζουμε: 6 κρασιά σε δοκιμή
Το μούχταρο είναι γηγενής ποικιλία αμπέλου με μακραίωνη παρουσία στις πλαγιές του Ελικώνα, στην Κοιλάδα των Μουσών, όπου ο Ησίοδος έζησε και δημιούργησε, αναφέροντας πολλά για τη σχέση της με το κρασί. Τώρα πια το συναντάμε και στην ευρύτερη περιοχή, ενώ το όνομά του συνδέεται με τον Μουχτάρη, τον κοινοτάρχη του χωριού, καθώς «μουχτάρ» στα αραβικά σημαίνει «εκλεκτός» ή «επιλεγμένος». Έτσι, το κρασί από μούχταρο φαίνεται πως ήταν το εκλεκτό κρασί που σέρβιραν κάποτε στο τραπέζι του κοινοτάρχη.
Το μούχταρο στο αμπέλι
Όπως μαρτυρούν παραγωγοί που έχουν επενδύσει στην ποικιλία, το μούχταρο ξεδιπλώνει τον καλύτερο χαρακτήρα του σε φτωχά, κυρίως αμμώδη εδάφη. Ωστόσο, εύκολα εκφράζεται διαφορετικά ανάλογα με το τερουάρ, ακόμη και σε διαφορετικά σημεία του ίδιου αμπελώνα. Η ισορροπία ανάμεσα στο σωστό φορτίο και τη σωστή ωρίμαση είναι ίσως το πιο απαιτητικό στοιχείο της καλλιέργειάς του, η οποία απαιτεί ακρίβεια, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια μετά τη φύτευση. Ως ποικιλία που δεν έχει καλλιεργηθεί εκτενώς, εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο έρευνας για τους παραγωγούς, αφού ούτε βιβλιογραφία υπάρχει γι’ αυτήν ούτε πολλή εμπειρία.
Σημαντικό είναι, πάντως, πως «η αντοχή του μούχταρου στις ασθένειες είναι σημαντική. Με προσεκτική καλλιέργεια και ορθολογική χρήση φυτοπροστατευτικών μπορεί να αποτελέσει τη χαρά της καλλιέργειας για τον αμπελουργό», λέει ο Πάνος Σαμαρτζής (Οινοποιείο Σαμαρτζή), που καλλιεργεί την ποικιλία στην Κοιλάδα Μουσών. Στο ίδιο κλίμα, ο οινοποιός Παναγιώτης Κατρισιώσης (Θηβαϊκή Γη) διευκρινίζει πως «το μούχταρο έχει μεγάλη αντοχή στον περονόσπορο, στο ωίδιο και στον βοτρύτη, καθώς και στις υψηλές θερμοκρασίες». Την αντοχή της ποικιλίας στην κλιματική αλλαγή επιβεβαιώνει και ο κ. Σαμαρτζής, λέγοντας: «Το μούχταρο τα καταφέρνει απέναντι στην πρωίμιση, διατηρώντας καλή ισορροπία στα συστατικά του και πλούσια έκφραση των αρωμάτων του, που αναδεικνύονται τόσο στη μύτη όσο και στο στόμα των κρασιών». Επιβεβαιώνοντας τη διατήρηση της οξύτητας, ο Στέλιος Ζαχαρίας (Κτήμα Μουσών) είναι μάλλον πιο συγκρατημένος: «Δεν είναι μια ποικιλία που μπορείς να την αφήσεις χωρίς προσοχή, αλλά με σωστή παρακολούθηση και κανονικές καλλιεργητικές πρακτικές μπορείς να τη διαχειριστείς πολύ καλά», λέει. Ειδικότερα, αναφέρεται στην ισορροπημένη βλάστηση, στον καλό αερισμό στη ζώνη των σταφυλιών και στις απαραίτητες και έγκαιρες επεμβάσεις ακριβείας, όταν αυτό κρίνεται σκόπιμο.
Το μούχταρο στη φιάλη
Ο καρπός του μούχταρου, με χοντρή φλούδα, έντονο αρωματικό δυναμικό και μεγάλη συμπύκνωση ουσιών, μετά από ενδεδειγμένη οινοποίηση μπορεί να δώσει εξαιρετικά αποτελέσματα: εκφραστικά, γεμάτα και φρουτώδη ροζέ και από ευκολόπιοτα και ζωηρά ερυθρά δεξαμενής, μέχρι πολύπλοκα ερυθρά κρασιά με δυνατότητα μακράς παλαίωσης. Ιδιαίτερη αναφορά αξίζουν και τα αποστάγματα από μούχταρο, που αποτυπώνουν εξαιρετικά το ισχυρό αρωματικό δυναμικό της ποικιλίας.
Αν και ακόμα μοιάζει με κρυμμένο θησαυρό του ελληνικού αμπελώνα, το μούχταρο κερδίζει ολοένα και περισσότερο την προσοχή της διεθνούς κοινότητας. Ο παγκοσμίου φήμης ειδικός στη γενετική και την αμπελογραφία, Δρ. Ζοζέ Βουιγιαμόζ (Dr. José Vouillamoz), το ανέφερε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτόχθονης ελληνικής ποικιλίας, αρμονικά προσαρμοσμένης επί αιώνες στις τοπικές συνθήκες, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για μελέτη σε ξηροθερμικά περιβάλλοντα, αλλά και ως ενδιαφέρουσα πρόταση απέναντι στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής.
Κρασιά από μούχταρο συμμετέχουν ολοένα και περισσότερο σε διεθνείς οινικούς διαγωνισμούς, αποσπώντας σημαντικές διακρίσεις και αναδεικνύοντας τη δυναμική της ποικιλίας πέρα από τα ελληνικά σύνορα. Ενδεικτικά, ο Βρετανός συγγραφέας και αρθρογράφος οίνων Όλι Σμιθ (Olly Smith) βαθμολόγησε το 2022 Mouhtaro One, Samartzis με 96/100, την υψηλότερη βαθμολογία μεταξύ 20 σπουδαίων ροζέ κρασιών από όλο τον κόσμο που πρότεινε στο περιοδικό Decanter. Μάλιστα, στην περιγραφή του αναφέρει πως «εδραιώνει τη θέση του στις κορυφαίες και πλέον εμβληματικές εκφράσεις ροζέ κρασιού σε παγκόσμιο επίπεδο». Στο ίδιο τεύχος του Decanter (07/2023), το A·Muse Rosé από το Κτήμα Μουσών φιγουράρει στο εξώφυλλο, ενώ σε άρθρο του ίδιου περιοδικού του Σεπτεμβρίου που ακολούθησε, ο Σμιθ μοιράζεται την πεποίθησή του ότι «το μούχταρο είναι σε θέση να πρωταγωνιστήσει στην επόμενη γενιά ερυθρών οίνων-θρύλοι της Ελλάδας».
Σύμφωνα με τον Στέλιο Ζαχαρία, «μεγάλο είναι το ενδιαφέρον για κρασιά από μούχταρο στο εξωτερικό, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την αγορά της Αγγλίας, όπου συχνά η ζήτηση είναι μεγαλύτερη από τις ποσότητες που μπορούμε να διαθέσουμε». Ίσως η εξήγηση να είναι αυτή που δίνει ο Πάνος Σαμαρτζής: «Όσοι δοκιμάζουν μούχταρο ανταποκρίνονται πολύ θετικά! Τα σχόλιά τους είναι πάντα καλά και καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι ανακαλύπτουν κάτι μοναδικό και συνάμα νόστιμο και θελκτικό», λέει. «Παρόλο που πρόκειται για μια όχι και τόσο γνωστή ποικιλία, παρατηρούμε ότι έχει πολλούς θαυμαστές και μεγάλη απήχηση στο νεανικό κοινό, με το ενδιαφέρον να δοκιμάσουν κρασιά από μούχταρο να είναι σταθερά αυξανόμενο», συμφωνεί και ο κ. Κατρισιώσης.
Αθροιστικά, οι τρεις εν λόγω οινοποιοί εξάγουν κρασιά από μούχταρο στην Αγγλία, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ελβετία, τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία, την Κύπρο, την Ολλανδία και τη Σιγκαπούρη.

Η κοιτίδα του μούχταρου
Σύμφωνα με τον Στέλιο Ζαχαρία, το μούχταρο υπήρχε ήδη στην Κοιλάδα Μουσών, όπως και σε άλλους παλαιούς αμπελώνες της Στερεάς Ελλάδας, αλλά κινδύνευε να χαθεί ή να μείνει στη σκιά. «Σε μια περιοχή όπου παραδοσιακά κυριαρχούσαν οι λευκές ποικιλίες, ο πατέρας μας, Θανάσης Ζαχαρίας, διέκρινε στο μούχταρο κάτι ξεχωριστό, αυθεντικό και βαθιά συνδεδεμένο με τον τόπο, ικανό να εκφράσει μοναδικά τον αμπελώνα της Στερεάς Ελλάδας», λέει και προσθέτει: «Συνειδητά αποφασίσαμε να μοιραστούμε την ποικιλία και με άλλα οινοποιεία, γιατί στόχος μας δεν ήταν να κρατήσουμε το μούχταρο για εμάς, αλλά αυτό να αναδειχθεί σε σπουδαία φωνή του ελληνικού αμπελώνα με παρουσία και μέλλον».
Η πρώτη ετικέτα από το Κτήμα Μουσών κυκλοφόρησε το 1998, ενώ ο Πάνος Κατρισιώσης αποφάσισε να ασχοληθεί με την ποικιλία αυτή 10 χρόνια αργότερα (2008), στο οινοποιείο του στα Βάγια Βοιωτίας, όχι μακριά από την Κοιλάδα Μουσών. «Από τότε πιστεύαμε ότι είναι μια ανερχόμενη και μοναδική ποικιλία αμπέλου, με ιδιαίτερη δυναμική, σημαντικές δυνατότητες έκφρασης και προοπτική για να αναδείξει έναν διαφορετικό και αυθεντικό χαρακτήρα στα παραγόμενα από αυτή κρασιά», εξηγεί. Πέντε χρόνια αργότερα, το 2013, σε αμπελώνα του στην Κοιλάδα Μουσών, ο Πάνος Σαμαρτζής πρόσθεσε και αυτός το μούχταρο στη βεντάλια των ποικιλιών του. «Είναι, πράγματι, γηγενής ποικιλία της περιοχής και παρουσιάζει εξαιρετική δυναμική σε πολλά διαφορετικά στυλ οινοποίησης», δηλώνει.
Μικρή παραγωγή, ιδιαίτερος χαρακτήρας
Η παραγωγή ερυθρών κρασιών των οινοποιών αυτών, που είναι οι κατεξοχήν κύριοι και καθιερωμένοι παραγωγοί μούχταρου, καταδεικνύει πως οι ποσότητές τους παραμένουν περιορισμένες: 5.000 φιάλες από τη Θηβαϊκή Γη, 5.000 με 8.000 από το Κτήμα Μουσών, ανάλογα με την εσοδεία, και 3.500 έως 4.000 από το Οινοποιείο Σαμαρτζή. «Μπορεί να μην είναι πολύ σε ποσότητα, αλλά αντιπροσωπεύει ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της ταυτότητας, της ιστορίας και της εξειδίκευσής μας», διευκρινίζει ο Στέλιος Ζαχαρίας.
Όσο για τον χαρακτήρα τους, τα ερυθρά κρασιά από μούχταρο παρουσιάζονται από τους τρεις αυτούς παραγωγούς ως ιδιαίτερα και διαφορετικά. «“Διαφορετικά”, πληθωρικά και πολύπλοκα», τα χαρακτηρίζει ο κ. Κατρισιώσης, ενώ ο Πάνος Σαμαρτζής εξαίρει τον αρωματικό τους χαρακτήρα: «Το μούχταρο δίνει ζουμερά και πολυεπίπεδα κρασιά», λέει. «Χωρίς να βασίζονται στη δύναμη ή στην ένταση για να εντυπωσιάσουν, τα ερυθρά κρασιά από μούχταρο έχουν ως κύριο γευστικό χαρακτηριστικό την ιδιαίτερη οξύτητα της ποικιλίας. Στην αρχή δίνει φρεσκάδα, η οποία αγγίζει μέχρι και κάποιους που δεν αρέσκονται στα κόκκινα κρασιά. Με την εξέλιξη μαλακώνει, οδηγώντας σε μοναδικά αποτελέσματα», συμπληρώνει ο Στέλιος Ζαχαρίας.
Η γευστική δοκιμή
Τα γενικά συμπεράσματα από τη δοκιμή των ερυθρών μούχταρων των οινοποιείων Θηβαϊκή Γη, Κτήμα Μουσών και Οινοποιείο Σαμαρτζή είναι ότι η ποικιλία δίνει σαρκώδη και εκφραστικά κρασιά, με ιδιαίτερο και έντονο αρωματικό προφίλ, κυριαρχούμενο από φρουτώδη και βοτανικά αρώματα, ενώ η χρήση βαρελιού ταιριάζει στην ποικιλία. Στο στόμα, η ζωηρή οξύτητα και οι αισθητές αλλά καλοδουλεμένες τανίνες συνθέτουν έναν εντυπωσιακό άξονα παλαίωσης, που φαίνεται να ευνοεί ιδιαίτερα τα μούχταρα που προορίζονται για αυτήν.
2019 Μούχταρο Katrisiosis Family, ΠΓΕ Στερεά Ελλάδα, Θηβαϊκή Γη
- Το πληθωρικό αρωματικό προφίλ, κατακλίζεται από νότες βανίλιας, καπνού και γλυκών μπαχαρικών, που βρίσκονται σε εξαιρετική ισορροπία με αρώματα μαύρων και ώριμων κόκκινων φρούτων και ευκάλυπτου, και εμφανή τριτογενή αρώματα, όπως νότες δάσους,... Περισσότερα
2022 Μούχταρο Katrisiosis Family, ΠΓΕ Στερεά Ελλάδα, Θηβαϊκή Γη
- Η χαμηλή στρεμματική απόδοση, η προσεγμένη οινοποίηση και η 20μηνη ωρίμαση σε γαλλικά δρύινα βαρέλια συνθέτουν ένα πληθωρικό αρωματικό προφίλ, όπου πίσω από τη σθεναρή παρουσία του βαρελιού, με νότες βανίλιας, καπνού και γλυκών μπαχαρικών, ξεπροβάλλουν αρώματα μαύρων και... Περισσότερα
2011 Μούχταρο, ΠΓΕ Θήβα, Κτήμα Μουσών
- Κατόπιν 15ετούς παλαίωσης, το κρασί αυτό αποκαλύπτει ένα πολυεπίπεδο αρωματικό προφίλ, με νότες από αποξηραμένα άνθη και βότανα, γλυκά μπαχαρικά, γλυκόριζα, καπνό, στάχτη και μελάνι. Στο στόμα, όπου συναντάμε ανάλογα αρώματα με αυτά της μύτης, οι τανίνες έχουν πλέον... Περισσότερα
2016 Μούχταρο, ΠΓΕ Θήβα, Κτήμα Μουσών
- Η δεκαετής παλαίωση έχει υφάνει ένα πλούσιο αρωματικό μπουκέτο, από το οποίο αναδύονται διαδοχικά, και ανάμεσα σε άλλα, αρώματα στάχτης, καπνού, τσακμακόπετρας, μελανιού, μαρμελάδας μύρτιλου και φράουλας σε αλκοόλ. Αποκαλύπτονται με κάθε νέα εισπνοή στο... Περισσότερα
2024 Μούχταρο, ΠΓΕ Θήβα, Κτήμα Μουσών
- Το ζωηρό και βαθύ πορφυρό χρώμα και το πολύπλοκο αρωματικό προφίλ, με την εναλλαγή μεστών, ώριμων κόκκινων και μαύρων φρούτων, με κυρίαρχα το κεράσι, το βύσσινο, το μύρτιλλο και το φραγκοστάφυλο, καταδεικνύουν ότι το μούχταρο είναι σίγουρα μια ποικιλία που μόνο... Περισσότερα
2022 Μούχταρο Αμπελοτόπι «Παπανικόλας», ΠΓΕ Θήβα, Κτήμα Σαμαρτζή
- Η πυκνότητα είναι ένα από τα κυρίαρχα γνωρίσματα του κρασιού αυτού, αποτυπωμένη κατ’ αρχάς στο βαθύ και πυκνό πορφυρό χρώμα του, αλλά και στο ελκυστικό, πληθωρικό αρωματικό προφίλ του, με πολλά ώριμα μαύρα φρούτα, με επικρατέστερο το αγριοκέρασο, αλλά... Περισσότερα


