Κάθε στάδιο της καλλιέργειας της αμπέλου και της οινοποίησης συνδέεται με το περιβάλλον ―και το επιβαρύνει. Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα του κρασιού διαμορφώνεται σε όλα τα επιμέρους στάδια:

• Διαχείριση αμπελώνα: επιλογή τοποθεσίας, υποκειμένων και ποικιλιών, άρδευση και τρόποι χρήσης νερού, κλάδεμα, κατανάλωση ενέργειας, λίπανση, ζιζανιοκτονία, χρήση μηχανικών μέσων, βιοποικιλότητα.
• Πρακτικές οινοποίησης: κατανάλωση ενέργειας και νερού, καθαρισμοί, διαχείριση λυμάτων, τεχνολογικές παρεμβάσεις.
• Εμφιάλωση και συσκευασία: φιάλες, ετικέτες, πώματα, κιβώτια, πλαστικά υλικά.
• Μεταφορά και διανομή: συσκευασίες και μέσα μεταφοράς.

Έτσι, η σκέψη «πόσο επιβαρύνει το περιβάλλον ένα ποτήρι κρασί;» είναι, μάλλον, παραπλανητική. Η λογική του «χαμηλού περιθωρίου κέρδους – υψηλού όγκου», όπου το μικρό ανά μονάδα μετατρέπεται σε σημαντικό σε συνολικό επίπεδο, ισχύει και εδώ, μόνο που δεν αφορά το κέρδος, αλλά την περιβαλλοντική επιβάρυνση· και σε παγκόσμια κλίμακα μόνο αμελητέα δεν είναι.

Βιομηχανία Οίνου & Περιβάλλον – η «αδιαφανής» πλευρά του γυαλιού

Από τις αρχές του 21^ου αιώνα, ο όρος αποτύπωμα άνθρακα έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας. Πρόκειται για το σύνολο των αερίων του θερμοκηπίου —όπως το διοξείδιο του άνθρακα, το μεθάνιο και το οξείδιο του αζώτου— που παράγονται από άμεσες ή έμμεσες ανθρώπινες δραστηριότητες, μετρούνται σε ισοδύναμα CO₂ και συμβάλλουν στην κλιματική αλλαγή.

Το αποτύπωμα άνθρακα λειτουργεί ως βασικός δείκτης της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος. Η μείωσή του αποτελεί κεντρικό στόχο της βιωσιμότητας, δηλαδή της προσπάθειας περιορισμού της κλιματικής αλλαγής και διατήρησης των φυσικών πόρων για τις επόμενες γενιές, μέσα από πρακτικές αειφόρου ανάπτυξης*.

Σύμφωνα με τη Jancis Robinson MW, το 68% των εκπομπών CO₂ του κρασιού προέρχεται από την εμφιάλωση, τη συσκευασία, τη μεταφορά και τη διανομή. Αντίθετα, η αμπελοκαλλιέργεια και η οινοποίηση ευθύνονται μόλις για το 15% και 17% αντίστοιχα. Κύρια αιτία είναι το γυαλί, καθώς πολλή ενέργεια απαιτείται για την παραγωγή του, ενώ ως υλικό έχει μεγάλο βάρος, αυξάνοντας σημαντικά και το ενεργειακό κόστος μεταφοράς του κρασιού. Επιπλέον, το σχήμα της φιάλης δημιουργεί «νεκρό», ανεκμετάλλευτο χώρο στη συσκευασία, μαζί με τα διαχωριστικά και τα προστατευτικά υλικά. Παρότι το γυαλί είναι ανακυκλώσιμο ή επαναχρησιμοποιήσιμο, στην πράξη, η αξιοποίηση των στοιχείων αυτών στον χώρο τού κρασιού παραμένει περιορισμένη.

Μάζευε κι ας είν’ και ρώγες…

Αν και η επίδραση του κρασιού στο περιβάλλον φαίνεται μικρή, αθροιστικά είναι υπολογίσιμη. Έτσι, αφού από το αμπέλι μέχρι το ποτήρι υπάρχουν πολλά περιθώρια για πρακτικές που μειώνουν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, αυτά πρέπει να εξαντληθούν. Ώστε οι επόμενες γενιές να κληρονομήσουν ένα καλύτερο περιβάλλον από αυτό που παραλαμβάνουν. Απαιτούνται μέτρα και ουσιαστική στήριξη για τη μείωση και, ιδανικά, την εξάλειψη της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης. Κάθε τομέας οφείλει να εφαρμόζει πρακτικές που ωφελούν το σύνολο, συμβάλλοντας στην αποτροπή ενός μέλλοντος με αυξημένα απόβλητα και υποβαθμισμένα εδάφη. Ο οινικός χώρος δεν αποτελεί εξαίρεση, ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη ότι το κρασί παράγεται από την επεξεργασία ενός γεωργικού προϊόντος: του σταφυλιού.

Ουσία χρειάζεται, όχι βιτρίνα και «πράσινο ξέπλυμα»

Όταν η περιβαλλοντική συνείδηση γίνεται πραγματικός τρόπος ζωής, κάθε πράξη μετράει, αρκεί να μην είναι προσχηματική. Ποιο είναι, για παράδειγμα, το νόημα της αποφυγής των αεροπορικών μεταφορών, όταν εκτενώς χρησιμοποιούνται χαρτί, πλαστικό με φυσαλίδες, κολλητική ταινία και άλλα υλικά συσκευασίας; Όταν οι χώροι γευσιγνωσίας γεμίζουν με αναλώσιμα μιας χρήσης και πλαστική μεμβράνη χρησιμοποιείται για ατομικές μερίδες τυριού και αλλαντικών; Σίγουρα, δεν αρκεί μία βιολογική ετικέτα ανάμεσα σε πολλές συμβατικές, όταν μεγαλύτερο περιβαλλοντικό όφελος προκύπτει από τη χρήση εναλλακτικών συσκευασιών ή τη μείωση του βάρους των φιαλών (δυστυχώς, η αντίληψη ότι η βαριά φιάλη υποδηλώνει καλύτερη ποιότητα κρασιού εξακολουθεί να είναι διαδεδομένη).

Απαιτούνται, λοιπόν, πράξεις ουσίας και όχι εντυπωσιασμού. Δεν είναι τυχαίο ότι συχνά εγείρεται καχυποψία και γίνεται λόγος για το φαινόμενο του «πράσινου ξεπλύματος» (greenwashing). Δηλαδή την παραπλάνηση με στόχο την προσέλκυση οικολογικά ευαισθητοποιημένων καταναλωτών, επειδή τέτοιες πρακτικές «πουλάνε». Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο τον οινικό κλάδο, αλλά το σύνολο των βιομηχανιών. Το ζητούμενο παραμένει και είναι το εξής: μια ουσιαστική και συνειδητοποιημένη εφαρμογή πρακτικών που συμβάλλουν πραγματικά στη μακροχρόνια προστασία του πλανήτη.

Τι κάνουν Έλληνες Οινοποιοί

Σίγουρα, οι Έλληνες οινοποιοί με περιβαλλοντικές ευαισθησίες δεν είναι λίγοι. Αυξάνονται δε, συνεχώς. Πολλοί από αυτούς είναι ήδη γνωστοί για τη στάση και τις πρακτικές τους: Αποστολίδης, Οικονόμου, Παπαγιαννάκος, Σκλάβος, Τετράμυθος κ.ά., αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Εξίσου σημαντικό είναι ότι και μεγαλύτερα οινοποιεία έχουν τη δυνατότητα να επιτύχουν ουσιαστικά αποτελέσματα, αρκεί να υπάρχει η απαραίτητη βούληση και η ενεργή επένδυση προς αυτή την κατεύθυνση. Στην πράξη, αρκετοί Έλληνες οινοποιοί ήδη την έχουν, εφαρμόζοντας τέτοιες αρχές:

Μέλος του IWCA το Κτήμα Κυρ-Γιάννη

Το οινοποιείο του Κτήματος Κυρ-Γιάννη εντάχθηκε τον Απρίλιο του 2024 ως Αργυρό Μέλος στο IWCA (International Wineries for Climate Action), αποτελώντας το πρώτο ελληνικό μέλος της οργάνωσης. Η ένταξη προϋποθέτει μια ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία ήδη από το στάδιο της αίτησης. Η πιστοποίηση ως Αργυρό Μέλος απαιτεί, μεταξύ άλλων, την καταγραφή εκπομπών που καλύπτουν τουλάχιστον το 90% του εξερχόμενου όγκου της εταιρείας στην περιοχή του κύριου οινοποιείου. Η διαδικασία ελέγχεται από διαπιστευμένους φορείς, σύμφωνα με συγκεκριμένα πρωτόκολλα (WRI GHG Protocol, ISO-14064-3 ή CDP). Παράλληλα, από τον Μάιο του 2025, η σειρά οίνων «Μπλε Τρακτέρ» (λευκός, ροζέ, ερυθρός) έγινε πιο «πράσινη», μειώνοντας κατά 90 γραμμάρια το βάρος κάθε φιάλης. Αυτό οδήγησε σε εξοικονόμηση 34,2 τόνων γυαλιού και μείωση των εκπομπών CO₂ κατά 11,2 τόνους. Επιπλέον, οι φιάλες αποτελούνται κατά 72% από ανακυκλωμένο γυαλί.

Τι είναι το IWCA και τι σκοπό έχει

Το IWCA ιδρύθηκε το 2019 από τον Miguel Torres και την Katie Jackson. Στόχος του είναι τα μέλη του —σήμερα σχεδόν 50— να επιτύχουν ουδέτερο αποτύπωμα CO₂ έως το 2050. Η οργάνωση απαιτεί πλήρη καταγραφή των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, πιστοποιημένη από ανεξάρτητους ελεγκτές, καλύπτοντας τόσο τις άμεσες όσο και τις έμμεσες εκπομπές που βρίσκονται υπό τον έλεγχο της εταιρείας (Scope 1 & 2). Παράλληλα, αξιολογούνται και οι εκπομπές εκτός άμεσης ευθύνης (Scope 3). Ακόμη και τα σχέδια των παραγωγών για την επίτευξη μηδενικών εκπομπών έως το 2050 —με ενδιάμεσους στόχους έως το 2030— πρέπει να είναι τεκμηριωμένα και πειστικά.

Αυτόνομο ενεργειακά το Κτήμα Μπριντζίκη

Το Κτήμα Μπριντζίκη, από το 2007, καλύπτει πλήρως τις ενεργειακές του ανάγκες μέσω φωτοβολταϊκών και γεωθερμίας. Εφαρμόζει 100% βιολογική καλλιέργεια, με χλωρή λίπανση, ενίσχυση της εδαφικής ζωής και φυσική φυτοπροστασία. Παράλληλα, αξιοποιεί υπεύθυνα το νερό, με επαναχρησιμοποίηση για καθαρισμό και άρδευση. Στη συσκευασία προτιμά ελαφριές φιάλες, δίνει έμφαση στην τοπική αγορά και για τις εξαγωγές προτιμά τις θαλάσσιες μεταφορές. Ελαχιστοποιεί τα υλικά συσκευασίας και προωθεί τον πράσινο οινοτουρισμό, με επισκέψιμους χώρους που περιλαμβάνουν βιοκλιματικό ξενώνα και λειτουργούν με ανανεώσιμη ενέργεια.

Πάντα ανήσυχη και πειραματιζόμενη η Sant'Or Wines

Η Sant’Or Wines είναι πιστοποιημένη για βιοδυναμική γεωργία από το 2018 και εφαρμόζει αποκλειστικά αντίστοιχες τεχνικές και σκευάσματα για την προστασία του αμπελιού. Επενδύει σε πρακτικές όπως η κομποστοποίηση και η συλλογή βρόχινου νερού, ενώ πειραματίζεται με δίχτυα συλλογής ομίχλης, επιφανειακή καλλιέργεια και δενδροφυτεύσεις με οπωροφόρα. Παράλληλα, εναλλάσσει καλλιέργειες (όπως κουκιά, λούπινα και φακές) για την ενίσχυση του εδάφους. Το οινοποιείο της λειτουργεί με φυσική ροή και διαθέτει υπόγειο κελάρι χωρίς ανάγκη κλιματισμού, καθώς και φωτοβολταϊκά για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών. Οι αυθόρμητες ζυμώσεις, η ανακύκλωση νερού, οι φιάλες κάτω των 400 γρ. και τα κιβώτια από ανακυκλωμένο, άβαφο χαρτόνι αποτελούν βασική πρακτική. Η χρήση κιβωτίων 12 θέσεων και η πλήρης αξιοποίηση των παλετών συμβάλλουν στην εξοικονόμηση ενέργειας, εξασφαλίζοντας ότι τίποτα δεν πηγαίνει χαμένο.

Με σφαιρική περιβαλλοντική συνείδηση το Κτήμα Καρανίκα

Το Κτήμα Καρανίκα εφαρμόζει βιοδυναμικές τεχνικές και αξιοποιεί φυσικά μέσα, όπως αιθέρια έλαια τσουκνίδας και βαλεριάνας, καθώς και το ορυκτό ατταπουλγίτης, για την ενίσχυση των εδαφών και την ηλιακή προστασία. Κομποστοποιεί κλαδέματα και στέμφυλα για λίπανση, εφαρμόζοντας παράλληλα πρακτικές αναγεννητικής γεωργίας. Διατηρεί θάμνους και δέντρα περιμετρικά των αμπελώνων, ενισχύοντας τη βιοποικιλότητα, ενώ χρησιμοποιεί και ζώα —τα μουλάρια Φανούρη και Λάμπρο— για το όργωμα. Το οινοποιείο καλύπτει πλήρως τις ενεργειακές του ανάγκες μέσω φωτοβολταϊκών, είναι σχεδιασμένο για φυσική ροή και ανακυκλώνει νερό. Για καθαρισμούς προτιμά απλά υλικά, όπως διττανθρακική σόδα και κιτρικό οξύ. Οι φιάλες του ζυγίζουν περίπου 600 γρ., αποτελώντας τις ελαφρύτερες δυνατές για αφρώδη κρασιά (που αντιστοιχούν στο 90% της παραγωγής). Παράλληλα, συμμετέχει σε ερευνητικά προγράμματα για τη δέσμευση CO₂ από τη ζύμωση. Επιλέγει ανακυκλωμένες και άβαφες κούτες, αποφεύγει τις αερομεταφορές και στηρίζει ενεργά την τοπική κοινότητα, τόσο μέσω απασχόλησης όσο και μέσω εκπαίδευσης συνεργατών και άλλων οινοποιείων.

Αμπελώνες Θυμιόπουλου με έμφαση στο έδαφος

Οι Αμπελώνες Θυμιόπουλου είναι πιστοποιημένοι για βιολογική γεωργία και ενσωματώνουν στοιχεία βιοδυναμικής, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην υγεία του εδάφους, με την παρουσία μικροοργανισμών και σκωλήκων. Για τη διατήρηση της ισορροπίας και τη ρύθμιση της θερμοκρασίας, επιτρέπουν την ανάπτυξη άγριας βλάστησης ανάμεσα στις σειρές των πρέμνων. Η διαχείριση του αμπελώνα γίνεται με ελάχιστες παρεμβάσεις και χωρίς πότισμα. Πειραματίζονται με τεχνικές κλαδέματος, αποφεύγουν τη χρήση χημικών λιπασμάτων και εφαρμόζουν βιολογικό καθαρισμό και ανακύκλωση νερού. Το υπόγειο οινοποιείο τους είναι μονωμένο με πέτρα από τα ίδια τα χωράφια. Στη δε οινοποίηση ενθαρρύνονται οι αυθόρμητες ζυμώσεις, ενώ γίνεται χρήση παλαιών βαρελιών. Οι φιάλες ζυγίζουν κυρίως 400 γρ. και τα κιβώτια είναι από ανακυκλωμένο και άβαφο χαρτί. Παράλληλα, έχουν δημιουργήσει ομάδα αμπελοκαλλιεργητών από την τοπική κοινότητα, ενισχύοντας τη συνεργασία και την αναβάθμιση της τοπικής παραγωγής.

* Ο ορισμός της βιωσιμότητας και της αειφόρου ανάπτυξης δίνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε τι διακυβεύεται. Από το 1987, η Επιτροπή Brundtland όρισε τι είναι βιωσιμότητα: η ικανότητα να καλύπτονται οι ανάγκες του παρόντος χωρίς να υπονομεύονται εκείνες των μελλοντικών γενεών —ένα μακροπρόθεσμο όραμα που ισορροπεί περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες. Αντίστοιχα, η αειφόρος ανάπτυξη αφορά τη βελτίωση της ποιότητας ζωής εντός των ορίων που θέτουν τα οικοσυστήματα που μας στηρίζουν. Έτσι ορίστηκε το 1991 από τη IUCN, το UNEP και τη WWF. Με άλλα λόγια, η βιωσιμότητα είναι ο στόχος και η αειφόρος ανάπτυξη ο δρόμος: ένας συνειδητός συνδυασμός σεβασμού προς το περιβάλλον, ποιότητας ζωής και ευθύνης απέναντι στις επόμενες γενιές.