Κόντρα στις εξελίξεις του φετινού τρύγου στη Σαντορίνη, που έχει κατά πολύ μειωμένη σταφυλική παραγωγή ακόμα και σε σύγκριση με την περσινή ιδιαίτερα χαμηλή, ξεκινάμε από τα ευχάριστα: ο φετινός τρύγος άρχισε αργότερα σε σχέση με πέρυσι, δηλαδή σε φυσιολογικές για την περιοχή ημερομηνίες. Τα σταφύλια είναι υγιή, με καλό αρωματικό δυναμικό και ψηλή οξύτητα, ενώ είναι ομοιόμορφα και χωρίς καψίματα. Προοιωνίζουν, έτσι, ακόμα μια εξαιρετική εσοδεία από άποψη ποιότητας.

Τα καλά σταματούν εδώ

Ως εδώ, όμως, τα καλά, καθώς «η φετινή εσοδεία στη Σαντορίνη θα είναι κατά 30 με 35% μειωμένη, συνολικά, όπως είχε ήδη διαφανεί εδώ και 2 έως 3 μήνες», λέει ο Σπύρος Παπανδρέου, επικεφαλής οινολόγος στο Οινοποιείο Χατζηδάκη.

Πράγματι, η ποσότητα που αναμένεται να τρυγηθεί δεν ξεπερνά τους 350 τόνους σταφυλιού, όταν το, επίσης κατά πολύ μειωμένο ποσοτικά, 2025 άγγιξε τους 550. Φέτος, η μέση παραγωγή κυμαίνεται στα 40-50 κιλά ανά στρέμμα, που αντιστοιχούν περίπου στα 2,5 εκατόλιτρα ανά εκτάριο για μια καλή Σαντορίνη!

Με άλλα λόγια, νούμερα που, χωρίς αμφιβολία, απέχουν παρασάγγας από οποιαδήποτε έννοια βιωσιμότητας, όταν, σύμφωνα με τον Άρη Τσέλεπο της Κάναβα Χρυσού - Τσέλεπου, «τα 250-300 κιλά ανά στρέμμα αποτελούν όριο για μια βιώσιμη οινοποιητική δραστηριότητα».

Γιατί τόσο χαμηλή η φετινή παραγωγή;

«Blame it on the rain», που λένε και οι αγγλοσάξονες ή στην περίπτωσή μας blame it on the lack of rain (φταίει η ανομβρία), καθώς όλοι οι παραγωγοί με τους οποίους μιλήσαμε συμφωνούν στο εξής: η λειψυδρία των τριών προηγούμενων ετών, σε συνδυασμό, βέβαια, και με τους δυνατούς αέρηδες του Μαΐου, οι οποίοι έσπασαν πολλούς βλαστούς, είναι οι κύριοι λόγοι για το νέο αρνητικό ρεκόρ παραγωγής. Δευτερευόντως, κάποια τοπικά χαλάζια επιβάρυναν περισσότερο την έτσι κι αλλιώς δεινή κατάσταση.

Ραντεβού του χρόνου

Οι ευεργετικές βροχές του 2026 (περί τα 280 mm συνολικά στον βλαστικό κύκλο του αμπελιού) και η ευεργετική βροχή της 24^ης Ιουλίου αναμφισβήτητα βοήθησαν τα αμπέλια. Αλλά αυτά αναμένεται να αποδώσουν καρπούς του χρόνου, αφού οι βασικές παράμετροι για την απόδοση του αμπελιού σε μια δεδομένη εσοδεία καθορίζονται την άνοιξη της προηγούμενης χρονιάς.

«Το αμπέλι τις τρεις προηγούμενες χρονιές δεν φωτοσύνθεσε σωστά, γιατί η έλλειψη νερού δεν το βοήθησε να βγάλει φύλλα και κλαδί, άρα δεν είχε αρκετή ενέργεια. Φέτος ήπιε νερό, αποταμίευσε ενέργεια για την ανάκαμψη και την επιβίωσή του και έβγαλε φύλλα και κλαδί. Εάν του χρόνου βρέξει έστω το ίδιο με φέτος, θα έχει τη δύναμη να δώσει σταφύλι», επιβεβαιώνει η Ιωάννα Βαμβακούρη, συνιδιοκτήτρια της οινοποιίας Μικρά Θήρα, που θεωρεί τη φετινή πτώση της παραγωγής απολύτως αναμενόμενη.

Τιμές σταφυλιού και κρασιών

Παρ’ όλα αυτά, σύμφωνα με τις πληροφορίες μας, στις ίδιες περίπου τιμές με πέρυσι κυμαίνεται το ασύρτικο στο νησί, δηλαδή στα 10-12 ευρώ το κιλό (όταν η τιμή του σταφυλιού στην Καμπανία της Γαλλίας είναι περίπου 10 ευρώ το κιλό). Μάλιστα, σε κάποιες περιπτώσεις η τιμή αγγίζει και τα 13 ευρώ, όταν το 2018 ήταν κοντά στα 3 ευρώ.

Παρά τις ψηλές αυτές τιμές, το θέμα της βιωσιμότητας που προαναφέρθηκε για τους οινοποιούς αγγίζει και τους αμπελουργούς, οι οποίοι, με παραγωγή της τάξης των 40-50 κιλών ανά στρέμμα, εισπράττουν περίπου 5.000 ευρώ στα 10 στρέμματα, όταν όλες οι καλλιεργητικές φροντίδες γίνονται χειρονακτικά, γεγονός που ανεβάζει εκθετικά τα κόστη.

Όσον αφορά το κρασί, οι απλές Σαντορίνες κινούνται ήδη κοντά στα 45 ευρώ, κάτι που πριν από λίγα χρόνια φάνταζε αδιανόητο και αναμένεται να ανέβουν κι άλλο. Στο ερώτημα «μέχρι πού μπορεί να φθάσει η τιμή της Σαντορίνης και τι θα πληρώνει ο καταναλωτής;» απάντηση δεν υπάρχει. Μοιάζει, πια, με την ερώτηση του ενός εκατομμυρίου. Άλλωστε, προς το παρόν τουλάχιστον, η ποσότητα είναι τόσο μικρή που ακόμη και σε αυτές τις τιμές το σύνολο της παραγωγής πουλιέται άνετα.

Οι συμφωνίες

Όσο για τις συμφωνίες μεταξύ αμπελουργών και παραγωγών, αυτές λειτουργούν κατά περίπτωση. Υπάρχουν κάποιες συγκεκριμένες συμφωνίες που τηρούνται απαρέγκλιτα κάθε χρόνο και άλλες πολλές που δεν τηρούνται. Αυτό δημιουργεί αρκετές εντάσεις και ανασφάλεια μεταξύ των οινοπαραγωγών και των προμηθευτών τους. Παραγωγός που εύλογα διατηρεί την ανωνυμία του έφθασε να πει: «του χρόνου θα πρέπει να κάνω συμφωνία με συμβολαιογράφο».

Οι ετικέτες

Με τόσο μικρές ποσότητες σταφυλιού, αναμενόμενο είναι τα τελευταία χρόνια η παραγωγή του Vinsanto, για το οποίο οι ανάγκες σε σταφύλι είναι τετραπλάσιες, να έχει σχεδόν ανασταλεί. Δραματικά έχει μειωθεί και η παραγωγή Νυχτεριού, όπως και άλλων ειδικών ετικετών των οινοποιείων, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις έχει, ουσιαστικά, μηδενιστεί. «Εάν κάποιος μπορεί να κάνει κάποια μικροοινοποίηση, το επιλέγει ώστε να καρπωθεί την υπεραξία», λέει ο Άρης Τσέλεπος. Ουσιαστικά, όμως, το σύνολο σχεδόν της σταφυλικής παραγωγής κατευθύνεται στην οινοποίηση της βασικής ΠΟΠ Σαντορίνης κάθε οινοποιείου.

Ποιες περιοχές έχουν πληγεί περισσότερο

Σε τραγική κατάσταση εγκατάλειψης, σχεδόν σε κατάσταση ερημοποίησης, είναι τα αμπέλια της περιοχής Ακρωτηρίου. «Εάν έρθεις, θα δεις…», λέει γλαφυρά ο Σπύρος Παπανδρέου: «μπαίνεις στα αμπέλια και κάποιες αμπελιές δεν έχουν πετάξει καν φύλλο, ενώ πολλές είναι ξερές», συνεχίζει.

Ποιες περιοχές παραμένουν δυναμικές

Σύμφωνα με τον ίδιο, «Πύργος και Μεγαλοχώρι είναι οι περιοχές στις οποίες, με τις φετινές βροχές, τα αμπέλια αναθάρρησαν, έδωσαν ωραία φύλλα και κλαδί και αναμένεται να δώσουν και καλό σταφύλι το 2027». Επίσης, οι περιοχές Οία, Βουρβούλος, Φηρά, Μεσαριά, Καμάρι, Καρτεράδος και Εμπορειό συνεχίζουν ακάθεκτες.

Γιατί αισιοδοξούμε και τι γίνεται ήδη

Ποιες είναι οι λύσεις στο «πολυπαραγοντικό και τόσο δύσκολο», όπως το χαρακτηρίζει ο Άρης Τσέλεπος, πρόβλημα; Όλοι οι παραγωγοί συμφωνούν ότι η αναδιάρθρωση του αμπελώνα και η αναμπέλωση, η οποία έχει ήδη ξεκινήσει, αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της μετάβασης σε μια νέα εποχή.

Γραμμικό σύστημα φύτευσης ή ριπίδια (μικρά κύπελλα ύψους 20-30 cm για τη μείωση της απόστασης της μεταφοράς του χυμού), με καλό προσανατολισμό ώστε τα αμπέλια να μην βάλλονται υπερβολικά από τον αέρα και, προφανώς, κουλούρα σε περιοχές με ισχυρούς ανέμους, προτείνει ο Σπύρος Παπανδρέου.

«Πριν από 30 με 50 χρόνια οι παραγωγοί του νησιού έβαζαν κάθε χρόνο καινούργια αμπέλια. Δεν είχαν μόνο μεγάλης ηλικίας πρέμνα: σε ένα αμπέλι χιλίων φυτών έβαζαν 50 νέα φυτά», αναφέρει η Ιωάννα Βαμβακούρη και προσθέτει: «έτσι, ο αμπελώνας είχε κλήματα διαφόρων ηλικιών, με αποτέλεσμα να μπορεί να ανταπεξέλθει συνολικά καλύτερα σε δύσκολες χρονιές». Στο ίδιο μήκος κύματος και ο Γιάννης Μπουτάρης από το Κτήμα Σιγάλα, λέει: «τα αμπέλια τότε είχαν μια σταθερή κατά μέσο όρο ηλικία των 50-70 ετών».

Ακόμα και στην παρούσα συγκυρία, τα νεαρά αμπέλια άντεξαν. Όταν, όμως, ο αμπελώνας στο σύνολό του είναι γερασμένος, η δυνατότητά του να παραγάγει και στην αντιξοότητα είναι περιορισμένη.

«Χαρακτηριστικό είναι ότι τα νέα αμπέλια μας, με ηλικία 6 ετών, μπροστά ακριβώς στο οινοποιείο στη Θηρασιά, φέτος έδωσαν διπλάσια ποσότητα από πέρυσι. Κρατάμε όσα παλιά αμπέλια αντέχουν και φυτεύουμε και νέα. Πρέπει όμως να γίνονται και όλες οι αμπελουργικές εργασίες που τις έχουμε “ξεχάσει”», συμπληρώνει η Ιωάννα Βαμβακούρη και τονίζει: «η έλλειψη εργατικών χεριών στην περιοχή είναι τεράστιο πρόβλημα».

Σε έναν αμπελώνα 10-12.000 στρεμμάτων, όπως είναι αυτός της Σαντορίνης, εάν η αναδιάρθρωση τα τελευταία 2 χρόνια έχει φθάσει στα 800 στρέμματα, όπως φημολογείται, και εάν οι νέες φυτεύσεις συνεχίσουν με τον ίδιο ρυθμό, σε 3 χρόνια το 10% του αμπελώνα θα έχει αναδιαρθρωθεί. Αυτό δίνει βάσιμους λόγους αισιοδοξίας.

Πράγματι, λόγω των νέων φυτεύσεων που έχουν μπει πια στην παραγωγή και της προσαρμογής στις νέες συνθήκες, ο Γιάννης Μπουτάρης μιλάει για ποσότητα αντίστοιχη με την περσινή, σε ό,τι αφορά το Κτήμα Σιγάλα.

«Στο νησί, τα παραδοσιακά αμπέλια είναι παρατημένα. Οι παραγωγοί σταμάτησαν να τα καλλιεργούν. Δεν έβρεξε τρεις χρονιές και τα αμπέλια δεν έδωσαν σταφύλι. Αυτό θα ίσχυε για οποιοδήποτε αμπελώνα. Ο αμπελώνας χρειάζεται ανανέωση και διατήρηση. Δεν μπορούμε να εγκαταλείψουμε την κουλούρα, έχει τρομακτική αξία, αλλά πρέπει να φυτέψουμε και γραμμικά και να σηκώσουμε το αμπέλι πιο ψηλά. Ο τρύγος φέτος είναι μια νέα αρχή. Είναι η πρώτη φορά που βλέπουμε φως στο βάθος του τούνελ. Η πρώτη χρονιά που βλέπουμε τα πειράματά μας να αποδίδουν. Η Σαντορίνη θέλει κι άλλα αμπέλια», συνοψίζει, ενώ ο Άρης Τσέλεπος προσθέτει: «Τα παλιά αμπέλια είναι η δύναμη του νησιού, αλλά και η αδυναμία του».

Τι άλλο πρέπει να γίνει

Επεξεργασμένο νερό από τον βιολογικό καθαρισμό του νησιού για πότισμα με μέτρο και σε συγκεκριμένες φάσεις του καλλιεργητικού κύκλου (π.χ. έκπτυξη οφθαλμών και τον Μάιο), πάντα ανάλογα με τις βροχές της χρονιάς, θα μπορούσαν να βοηθήσουν τα φυτά να ανταπεξέλθουν στις αντίξοες κλιματικές συνθήκες και να θρέψουν σωστά και τα σταφύλια. Αυτά καταδεικνύει ένα πιλοτικό πρόγραμμα στο οποίο το Κτήμα Σιγάλα έχει επενδύσει σημαντικά.

Παρότι προχωράει, θα πάρει αρκετά ακόμη χρόνια για να υλοποιηθεί συνολικά. Αποτελεί, όμως, μια πολύ σημαντική και αειφόρα ελπίδα για το μέλλον του σαντορινιού αμπελώνα, η οποία μπορεί να συμβαδίσει αρμονικά με την αύξηση του τουρισμού.

Βέβαια, όπως επισημαίνει ο Άρης Τσέλεπος, «το θέμα των καιρικών συνθηκών είναι καίριο σε κάθε περίπτωση. Εάν δεν βοηθήσουν λίγο και αυτές…». Πράγματι, οι προαναφερθείσες λύσεις θα έχουν αποτέλεσμα σε βάθος χρόνου, φτάνει τα καιρικά φαινόμενα να μην είναι ακραία, όπως χαλάζι, επιβλαβείς και άκαιροι αέρηδες και παρατεταμένη ανομβρία, πόσο μάλλον μαζεμένα σε ένα καλλιεργητικό κύκλο.

Η διατήρηση της ζώνης της Σαντορίνης θα βοηθήσει και στην καλλιέργεια της οινικής κουλτούρας στον κόσμο του νησιού, αναφέρει και πάλι ο Γιάννης Μπουτάρης και προσθέτει: «όταν όλοι ασχολούνται με το αμπέλι το σταφύλι και το κρασί, θα μιλάνε και για αυτό. Θα “σπουδάζουν” το κρασί, θα ανοίγουν wine bars και εστιατόρια με ανθρώπους που ενδιαφέρονται και μαθαίνουν το κρασί».

Πολύ σημαντικό είναι, επίσης, τα εστιατόρια του νησιού να γνωρίζουν και να προβάλουν καλά και στο σύνολό τους το κρασί του τόπου τους, γεγονός που ισχύει σήμερα σε πολλές περιπτώσεις, αλλά όχι όσο και όπως θα έπρεπε, δηλαδή οριζόντια, παρά την οινική παράδοση της Σαντορίνης.

Περί (μη) νοθείας ο λόγος…

Κατηγορηματικοί είναι οι παραγωγοί του νησιού και, με μια φωνή, συμφωνούν: ό,τι σταφύλι έρχεται στο νησί από άλλες περιοχές της χώρας οδηγείται στην παραγωγή κρασιών εκτός ΠΟΠ Σαντορίνη, π.χ. σε ΠΓΕ Κυκλάδες. Η ποσότητα των φιαλών ΠΟΠ Σαντορίνη είναι, άλλωστε, τόσο μικρή, που οποιαδήποτε υπόνοια δεν ευσταθεί. Οι δε έλεγχοι είναι αυστηροί, ενώ και οι ίδιοι οι παραγωγοί έχουν τον νου τους, ώστε να μην υπάρξει πιθανότητα να δημιουργηθεί οποιαδήποτε αμφιβολία στα μάτια των αγορών. Σε αυτό βοηθάει και ο μικρός αριθμός οινοποιητικών μονάδων, που δεν ξεπερνά τις δύο δεκάδες, διευκολύνοντας τον αυτοέλεγχο.

Όπως γνωρίζουμε από όλες τις επιτυχημένες αμπελουργικές περιοχές του κόσμου, ένα μεγάλο κομμάτι της προόδου τους έχει ρίζες στην καλή επικοινωνία και συνεννόηση των εμπλεκόμενων μερών, είτε αυτοί είναι οινοπαραγωγοί είτε αμπελοκαλλιεργητές, είτε και φορείς. Παρότι η χώρα μας δεν φημίζεται για την παράδοσή της στους τομείς αυτούς, ένα καλύτερο μέλλον για την οινοπαραγωγή στη Σαντορίνη δεν θα μπορέσει να ανατείλει χωρίς συνέργειες. Σε κάθε περίπτωση, όμως, ένα είναι σίγουρο: η Σαντορίνη θέλει κι άλλα αμπέλια.