Τι είναι, άραγε, αυτό που κρατάει ζωντανή τη φλόγα του κρασιού στο πέρασμα των γενεών; Ο συνδυασμός φύσης, επιστήμης, ακόμα και τέχνης; Το ξύπνημα των αισθήσεων με χρώματα, αρώματα και γεύσεις; Η εξέλιξη στον χρόνο, η προσμονή και το όραμα που δημιουργεί; Σίγουρα είναι όλα αυτά, μα πάνω απ’ όλα ίσως είναι κάτι άλλο: οι στιγμές και οι αναμνήσεις που συνδέονται με μια φιάλη, μια ετικέτα, ένα ποτήρι κρασιού. Όχι απαραίτητα το πιο ακριβό ή σπάνιο, αλλά εκείνο που δημιουργεί τη σύνδεση μαζί τους.

Ένα φρέσκο Μοσχοφίλερο που ανοίχτηκε βιαστικά ως παρηγοριά μιας δύσκολης νύχτας. Μια φιάλη Languedoc σε μια πεζοπορία, που συνόδευσε θέα που κόβει την ανάσα, ακόμα κι αν οι συνθήκες επέβαλαν τη χρήση πλαστικών ποτηριών. Ένα «σπιτικό» κρασί, που παρά τις ατέλειές του έντυσε μια εκδρομή με γέλια. Ένα Cabernet από την Καλιφόρνια σε ένα οικογενειακό χριστουγεννιάτικο τραπέζι ή ένα απίθανο αυστριακό Grüner Veltliner, που συνωμότησε υπέρ μιας «κρυφής» μάζωξης στις εποχές της πανδημίας. Ένα δεκαετές Μαυροτράγανο Σαντορίνης, που σφράγισε μια τυχαία καλοκαιρινή Παρασκευή.

Κάθε φανατικός —ίσως και μη— οινόφιλος έχει τη δική του λίστα και κάπου εκεί γεννιέται το ερώτημα: τι είναι αυτό που εξηγεί την ουσιαστική παρουσία του κρασιού σε όλες αυτές τις στιγμές και γιατί είναι ικανό να εμφανίζεται παντού; Είναι η «προδιάθεση προσοχής» (η τάση του ατόμου να στρέφει την προσοχή του σε συγκεκριμένα ερεθίσματα ―Attentional bias) των οινόφιλων ή κάτι βαθύτερο, ίσως και με βιολογικό και κοινωνιολογικό υπόβαθρο;

Μαρτυρίες από την πρώτη γραμμή

«Το κρασί είναι μνήμη, δέσιμο και συναίσθημα», λέει ο Γιώργος Λουκάκης, με περισσότερα από 20 χρόνια στην εστίαση, κυρίως ως οινοχόος. Ωστόσο, εντοπίζει μια κρίσιμη αντίφαση: ενώ η ουσία του κρασιού είναι η εγγύτητα, συχνά ο οινικός κλάδος οχυρώνεται πίσω από ακαμψία, καθώς η «σοβαροφάνεια», από τον τρόπο εκπωματισμού μέχρι το αυστηρό πρωτόκολλο σερβιρίσματος, μοιάζει να εμποδίζει την εμπειρία, επισκιάζοντας το ίδιο το συναίσθημα που το κρασί υπόσχεται. Απέναντι σε αυτήν τη στάση, η Αναστασία Μπόνου, ειδική στη δημιουργία εμπειριών και εκκολαπτόμενη οινοχόος, θέτει το συναίσθημα στο επίκεντρο: «Το κρασί μπορεί να γλυκάνει και να ζεστάνει τους ανθρώπους, προσφέροντας θαλπωρή», λέει, έχοντας δει αμέτρητες φορές στην μπάρα τον «πάγο να σπάει» ανάμεσα σε αγνώστους. «Ένα άρωμα ή μια γεύση φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά, με έναν τρόπο που η τεκίλα ή η μπύρα σπανιότερα πετυχαίνουν», προσθέτει. Επιβεβαίωση για την άποψή της λαμβάνει όταν ξένοι επισκέπτες επικοινωνούν μαζί της, και μάλιστα συχνά, για να μοιραστούν πόσο έντονα έμεινε χαραγμένη στη μνήμη τους η εμπειρία ενός κρασιού.

Ο Κωνσταντίνος Κοντογιάννης, DJ που αφουγκράζεται με προσοχή τον παλμό της διασκέδασης, βλέπει πίσω από το ποτήρι «τη φροντίδα και το χτίσιμο σχέσεων εμπιστοσύνης». Στο ίδιο μήκος κύματος, η Ραφαέλα Μυγιάκη, υπεύθυνη Μάρκετινγκ και Επικοινωνίας μεγάλου ξενοδοχειακού ομίλου, θέτει το μοίρασμα στον πυρήνα τής ―με μέτρο―κατανάλωσης κρασιού, καθώς, όπως λέει, «περιορίζει τις αναστολές και οδηγεί στη χαρά».

Παρά τις διαφορετικές οπτικές γωνίες, κοινός παρονομαστής υπάρχει και είναι σαφής: το κρασί δημιουργεί συνθήκες για να πλησιάζουν οι άνθρωποι ο ένας τον άλλον, να μοιράζονται συναισθήματα και να χτίζουν κοινές ιστορίες και εμπειρίες.

Μια επιστημονική εξήγηση του «Οινομοιράσματος»

Το κρασί διεγείρει όσφρηση και γεύση με χαρακτηριστική αμεσότητα, καθώς το αλκοόλ προωθεί τις πολύπλοκες αρωματικές πτητικές ενώσεις στα οσφρητικά νεύρα, ενώ τα οξέα, οι φαινολικές ενώσεις, η γλυκερόλη και τα σάκχαρα, στους διάφορους συνδυασμούς τους, διεγείρουν τους γευστικούς κάλυκες.

Οι νοσταλγικές αναμνήσεις που πυροδοτούν η όσφρηση και η γεύση είναι ιδιαίτερα αυτοσυνδεόμενες, διεγερτικές και οικείες. Το λεγόμενο «Φαινόμενο Προυστ» περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο μια οσμή ή γεύση μπορεί να ανακαλέσει, ξαφνικά, έντονες και συναισθηματικά φορτισμένες αναμνήσεις. Αυτό εξηγείται καθώς η όσφρηση συνδέεται απευθείας με το μεταιχμιακό  σύστημα, το κέντρο μνήμης και συναισθήματος του εγκεφάλου, παρακάμπτοντας το θάλαμο, που λειτουργεί σαν φίλτρο για τις υπόλοιπες αισθήσεις. Με άλλα λόγια, οι από όσφρηση και γεύση ενεργοποιημένες αναμνήσεις έχουν μεγαλύτερη ένταση και πιο πολύπλοκο συναισθηματικό προφίλ. Κατ’ επέκταση, η νοσταλγία που προκαλείται από μυρωδιές και γεύσεις συνδέεται με:

• Αυξημένη αυτοεκτίμηση
• Αίσθημα κοινωνικής σύνδεσης
• Βαθύτερο νόημα στη ζωή

Η «μεθυσμένη μαϊμού»

Αν και δεν είναι κοινώς αποδεκτή, η υπόθεση της «μεθυσμένης μαϊμούς» (the drunken monkey hypothesis) υποστηρίζει πως η έλξη του ανθρώπου προς το αλκοόλ έχει βιολογική βάση, η οποία συνδέεται με την ανθρώπινη εξέλιξη, καθώς οι πρόγονοι των ανθρώπων κατανάλωναν ζυμωμένα φρούτα, τα οποία περιείχαν κάποια ποσότητα αιθανόλης (αλκοόλ). Συνάμα, αυτή λειτουργούσε και ως οσφρητικός οδηγός, κατευθύνοντας τους προγόνους προς τα ώριμα και πλούσια σε ενέργεια φρούτα.

Κρασί σημαίνει συντροφιά

Πώς καταφέρνει, όμως, το κρασί να διατηρεί τη θέση του στον σύγχρονο κόσμο; Η απόλαυση και η αγχολυτική δράση του είναι σημαντικές, αλλά όχι αρκετές. Κεντρικό στοιχείο είναι το «μοίρασμα»: το κρασί είναι το κατεξοχήν αλκοολούχο ποτό της συντροφιάς. Λέξη που προέρχεται από το «σύντροφος», δηλαδή εκείνον με τον οποίο μοιράζεσαι την τροφή· πορεύεσαι μαζί του, τρώγοντας (και πίνοντας) μαζί. Μόνο τυχαίο δεν είναι που η κλασική φιάλη των 750 ml παραμένει το στάνταρ μέγεθος φιάλης κρασιού, γιατί προϋποθέτει ―και προτρέπει― την κατανάλωσή της με παρέα, την οποία το κρασί αποζητά, ενισχύοντας τη σύνδεση. Αναδεικνύει, έτσι, την προδιάθεση για κοινωνικοποίηση, όπου, σύμφωνα με τους ανθρωπολόγους είναι το θεμέλιο του πολιτισμού.

Το κρασί ως βιολογικός φορέας σύνδεσης

Η μέτρια κατανάλωση κρασιού, στο πλαίσιο της κοινωνικής επαφής, μπορεί να συμβάλει στην απελευθέρωση ενδορφινών (ορμόνες της χαράς, αλλά και νευροδιαβιβαστές), που έχουν θετική επίδραση στο ανοσοποιητικό και στο μικροβίωμα του εντέρου. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες του 2025, το κρασί —ιδίως όταν καταναλώνεται μαζί με φαγητό— μπορεί να συμβάλλει στην υγιή μικροβιολογία του εντέρου. Το έντερο παράγει ένα σημαντικό ποσοστό σεροτονίνης και μέρος της ντοπαμίνης, νευροδιαβιβαστές που μπορούν να ενισχύσουν την ψυχική υγεία και την ανθρώπινη σύνδεση (ας μην ξεχνάμε πως το έντερο αναφέρεται, συχνά, ως «δεύτερος εγκέφαλος»).

Η κοινωνική κατανάλωση κρασιού ενεργοποιεί μηχανισμούς παρόμοιους με το γέλιο, το τραγούδι και τον χορό. Έρευνα των Dunigan & Dunn, ερευνητές της Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο British Columbia, ειδικευμένοι στη μελέτη της ευτυχίας και των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, κατέδειξε ότι η μέγιστη αύξηση στα ποσοστά ευτυχίας σημειώνεται στο κοινό τραπέζι. Άλλη έρευνα, αυτή τη φορά του Michael Sayette (et al.), καθηγητή Ψυχολογίας και Ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ και αυθεντία στη μελέτη της επίδρασης του αλκοόλ στην κοινωνική συμπεριφορά και τα συναισθήματα, επιβεβαιώνει ότι η υπεύθυνη κατανάλωση με παρέα αυξάνει τα γνήσια (duchenne) ―όχι από τυπικότητα― χαμόγελα, μειώνει τα αρνητικά συναισθήματα και ενισχύει τη διάθεση για συνομιλία.

Οι θετικές αυτές επιδράσεις φαίνεται να είναι εντονότερες στις γυναίκες, συνδεόμενες με το φαινόμενο «Tend and Befriend» (φροντίδα και κοινωνική σύνδεση-φιλία). Σύμφωνα με την Shelley Taylor, διακεκριμένη καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας στο UCLA, μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών και γνωστή για την έρευνα της στη διαχείριση τους στρες και τη θεμελίωση της εν λόγω θεωρίας, η κοινωνική σύνδεση και η φροντίδα των άλλων αποτελούν την κατεξοχήν γυναικεία απάντηση απέναντι σε πίεση και στρες, αντί της γνωστής επιλογής ανάμεσα σε «μάχη ή φυγή» (fight-or-flight). Μια εναλλακτική αντίδραση όπου το άτομο δρα προστατεύοντας τους ευάλωτους (tend) και αναζητώντας κοινωνική υποστήριξη και σύνδεση (befriend). Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο ότι το κρασί συγκαταλέγεται συχνά στις πρώτες προτιμήσεις αλκοολούχων ποτών από τις γυναίκες.

Από τα Συμπόσια στο σήμερα

Στα αρχαία ελληνικά συμπόσια, ο κατάλληλα κεκραμένος οίνος (οίνος με νερό) συμβόλιζε τη μετάβαση από την «άγρια» κατάσταση στην πολιτισμένη συνεύρεση. Η λελογισμένη κατανάλωση, ένας από τους κύριους στόχους του οινοχόου στα αρχαία συμπόσια, χαλάρωνε το πνεύμα χωρίς να θολώνει τη σκέψη, διευκολύνοντας τη φιλοσοφική συζήτηση και τη δημιουργικότητα.

Στις μέρες μας, το «Φαινόμενο Κοινής Προσοχής» (shared ―ή joint― attention effect) δείχνει ότι η εστίαση πολλών σε ένα κοινό αντικείμενο —όπως το κρασί— ενισχύει τη διαμοιραζόμενη προσοχή και τη συλλογική εμπλοκή. Ακόμα και ο ενδεχόμενος «οινοσνόμπ» της παρέας, με τη μανία του για λεπτομέρειες, λειτουργεί ασυνείδητα ως εμπνευστής, φέρνοντας τους άλλους πιο κοντά. Έτσι, σε έναν κόσμο διαρκούς scrolling και αποσπασμένης προσοχής, το κρασί ίσως είναι από τα λίγα αντικείμενα που συγκεντρώνουν την προσοχή, ενώ ταυτόχρονα τη μοιράζεται.

Μάλιστα, δεν αποκλείεται η ψυχολογική αυτή προτροπή για σύνδεση να είναι τόσο ισχυρή, ώστε ακόμη και ένα κρασί μηδενικού αλκοόλ να μπορεί να λειτουργήσει ως ένα αποτελεσματικό «placebo» κοινωνικοποίησης, προάγοντας την εγγύτητα χωρίς καν τη βιολογική επίδραση του οινοπνεύματος. Άλλωστε, πολλές διαφημίσεις μπύρας χωρίς αλκοόλ επενδύουν σήμερα ακριβώς σε αυτό το στοιχείο, αναδεικνύοντας τη συμβολή αυτών των ποτών στο δέσιμο και την κοινή απόλαυση της παρέας.

Κρασί με μέτρο και κρασί ως μέτρο

Αφού μιλάμε για αλκοόλ, η υπερκατανάλωση παραμένει κίνδυνος. Αλλά η βραδύρυθμη κατανάλωση, που είναι στη φύση του κρασιού, καθώς και η ήπια περιεκτικότητά του σε αλκοόλ, επιτρέπουν —αν όχι προτρέπουν— την ήπια εμπειρία, πόσο μάλλον μαζί με φαγητό. Με μέτρο (περίπου 14 μονάδες αλκοόλ την εβδομάδα ή, αλλιώς, 6 ποτήρια κρασιού ―αν και οι διεθνείς συστάσεις ποικίλλουν), το κρασί φαίνεται πως λειτουργεί ως ισχυρός φορέας κοινωνικής σύνδεσης. Τελικά, το τόσο δημοφιλές αυτό ποτό δεν υπάρχει μόνο για να αφηγείται τη δική του ιστορία, αλλά για να γίνεται το υπόβαθρο δημιουργίας ανθρώπινων ιστοριών. Άλλωστε, ακριβώς εκεί —στο μοίρασμα της στιγμής— μπορεί να βρίσκεται και ο πιο ουσιαστικός λόγος της ύπαρξής του, αυτός που καθιστά το κρασί διαχρονικό.